Năng khiếu và năng lực có giống nhau không?
Trong những buổi tư vấn học piano, tôi thường gặp một câu hỏi quen thuộc: “Thầy thấy bé có năng khiếu không?”. Thoạt nghe đây là một câu hỏi rất bình thường. Tuy nhiên, càng dạy học lâu, tôi càng nhận ra rằng nhiều người đang đánh đồng hai khái niệm khác nhau mà không biết. Đó là năng khiếu và năng lực.
Vì sao hai khái niệm này thường bị nhầm lẫn?
Hãy tưởng tượng một học sinh mới đến lớp học piano. Em nghe nhanh, hiểu nhanh và làm theo hướng dẫn khá tốt. Sau một vài buổi học, em tiến bộ rõ rệt. Thông thường, mọi người sẽ nhận xét: “Bé có năng khiếu.”. Ngược lại, nếu một học sinh cần nhiều thời gian hơn để tiếp thu, người ta dễ kết luận: “Bé không có năng khiếu.”. Nhưng thực tế có đơn giản như vậy không?
Năng khiếu là tiềm năng, năng lực là hiện tại
Theo cách hiểu của tôi, năng khiếu và năng lực là hai khái niệm có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Năng khiếu thường gắn với những tố chất bẩm sinh mà một người sở hữu từ rất sớm. Nó phản ánh tiềm năng phát triển trong tương lai. Trong khi đó, năng lực là những gì một người đang thể hiện được ở thời điểm hiện tại. Đó là khả năng thực hiện một công việc cụ thể thông qua những hành vi và kết quả có thể quan sát được. Nói ngắn gọn: Năng khiếu liên quan đến tiềm năng tương lai, còn năng lực là những gì đang thể hiện ở hiện tại.
Vì sao giáo viên khó đánh giá năng khiếu?
Trong một buổi học đầu tiên, giáo viên có thể quan sát rất nhiều thứ:
• Khả năng tập trung nghe hiểu.
• Khả năng ghi nhớ.
• Khả năng mô phỏng theo hướng dẫn.
• Khả năng cảm nhận âm thanh.
• Một số kỹ năng âm nhạc cơ bản.
Tuy nhiên, những gì tôi quan sát được chủ yếu là năng lực hiện tại. Không giáo viên nào có thể nhìn một đứa trẻ trong vài chục phút rồi khẳng định chắc chắn em sẽ đạt đến trình độ nào sau 5 năm hay 10 năm nữa. Đó là lý do tôi thường rất thận trọng khi nói về năng khiếu.
Năng khiếu khó thay đổi, năng lực có thể phát triển
Một điểm khác biệt quan trọng nữa là khả năng thay đổi. Năng khiếu thường được xem là những tố chất bẩm sinh vốn có của mỗi người. Dù môi trường sống và quá trình học tập có thể ảnh hưởng đến cách năng khiếu được bộc lộ, bản thân tố chất nền tảng đó không phải là thứ chúng ta dễ dàng tạo ra hay thay đổi.
Ngược lại, năng lực hoàn toàn có thể được cải thiện. Một học sinh có thể đọc nhạc tốt hơn sau quá trình luyện tập, ghi nhớ tốt hơn nhờ phương pháp học phù hợp, biểu diễn tự tin hơn sau nhiều lần đứng trước khán giả. Nói cách khác, năng lực được hình thành và phát triển thông qua sự kết hợp của phương pháp giảng dạy, quá trình luyện tập, ý thức học tập, sự kiên trì và quyết tâm của người học.
Vậy giáo viên đang đánh giá điều gì?
Khi phụ huynh hỏi: “Thầy thấy bé có năng khiếu không?”. Tôi thường hiểu câu hỏi đó theo một cách thực tế hơn: “Khả năng học nhạc hiện tại của bé như thế nào?”. Đó là điều mà tôi có thể quan sát và đánh giá tương đối rõ ràng. Tôi có thể nhận xét về tốc độ tiếp thu, khả năng ghi nhớ, mức độ tập trung hoặc một số kỹ năng âm nhạc cơ bản. Nhưng tôi không thể khẳng định chắc chắn tương lai của một học sinh chỉ sau một vài buổi học.
Vì sao việc phân biệt hai khái niệm này lại quan trọng?
Bởi vì khi nhầm lẫn giữa năng khiếu và năng lực, chúng ta rất dễ đưa ra những kết luận vội vàng. Một học sinh tiếp thu chậm không đồng nghĩa với việc em không thể học nhạc. Một học sinh tiếp thu nhanh cũng không đảm bảo sẽ đạt kết quả tốt nếu thiếu sự rèn luyện lâu dài. Trong thực tế, điều mà giáo viên cần quan tâm nhất vẫn là năng lực hiện tại của học sinh. Chỉ khi biết học sinh đang ở đâu, tôi mới có thể lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp.
Nếu không đánh giá năng khiếu, tôi đánh giá học sinh như thế nào?
Sau khi hiểu sự khác biệt giữa năng khiếu và năng lực, chúng ta có thể quay lại câu hỏi ban đầu: Làm sao giáo viên biết một học sinh đang ở mức nào? Để trả lời câu hỏi đó, tôi sử dụng một hệ thống phân loại đơn giản nhằm mô tả năng lực hiện tại và tốc độ tiếp thu của học sinh trong giai đoạn đầu học nhạc. Đó sẽ là nội dung của bài viết tiếp theo: “Năng lực học nhạc của 1 người được đánh giá qua những tiêu chí nào?”
