Sau một thời gian luyện tập piano, bạn có thể đặt tay lên bàn phím và biết mình đang ở đâu mà không cần nhìn. Bạn có thể di chuyển sang một vị trí khác, chơi một hợp âm, thực hiện một cú nhảy hoặc tìm một phím cụ thể mà đôi mắt không cần phải kiểm tra từng lần. Vậy điều gì đã xảy ra?
1. Ban đầu, mắt là người dẫn đường
Khi mới bắt đầu học, quá trình thường diễn ra như sau: Mắt nhìn → não xác định vị trí → tay di chuyển → ngón tay chạm phím. Mắt đóng vai trò rất quan trọng nên người mới học thường nhìn xuống bàn phím khá nhiều. Nhưng việc luyện tập sẽ dần thay đổi cách hệ thống này hoạt động.
2. Não bắt đầu xây dựng một “bản đồ” của bàn phím
Bàn phím piano có một cấu trúc rất đặc biệt. Các phím trắng và phím đen không được sắp xếp hoàn toàn giống nhau. Có nhóm hai phím đen, rồi nhóm ba phím đen, lặp đi lặp lại. Chỉ cần chạm vào những phím đen, bạn đã có thể nhận biết tương đối nhiều thông tin về vị trí của bàn tay. Dần dần, não không còn xem mỗi phím là một vị trí hoàn toàn riêng biệt.
Nó bắt đầu nhận ra các mối quan hệ:
- phím này nằm bên trái nhóm hai phím đen;
- phím kia nằm giữa nhóm ba phím đen;
- hai phím cách nhau một quãng nhất định;
- bàn tay đang ở vị trí cao hay thấp;
- ngón tay đang cách những ngón khác bao nhiêu.
Bạn đang hình thành một bản đồ không gian của bàn phím. Vì vậy, khi không nhìn, bạn vẫn có thể định hướng.
3. Cảm giác từ bàn tay cung cấp rất nhiều thông tin
Khi ngón tay chạm vào một phím, bạn không chỉ nhận được thông tin bằng mắt.
Bạn còn cảm nhận được:
- phím nằm ở đâu
- khoảng cách giữa các ngón
- bàn tay đang mở rộng bao nhiêu
- cổ tay đang ở vị trí nào
- ngón tay đang tiếp xúc với bề mặt ra sao
- các phím đen nằm ở vị trí nào so với bàn tay
Những thông tin này đến từ hệ thống cảm giác của cơ thể. Đặc biệt, cơ thể có khả năng nhận biết vị trí và chuyển động của các bộ phận mà không cần nhìn chúng (proprioception). Nhờ vậy, bạn có thể biết bàn tay đang ở đâu ngay cả khi không nhìn trực tiếp.
Bạn vẫn có thể làm điều này trong nhiều hoạt động hằng ngày. Ví dụ, bạn có thể đưa tay lên chạm vào mũi và biết chính xác chỗ đó là cái mũi mà không cần soi gương.
4. Luyện tập giúp não liên kết chuyển động với âm thanh
Không chỉ có vị trí, âm thanh là một mấu chốt để bạn cảm nhận được phím đàn:
- Bạn nhấn một phím → nghe một nốt
- Bạn di chuyển một khoảng nhất định → tạo ra một quãng
- Bạn đặt một hình dạng bàn tay → tạo ra một hợp âm
Sau hàng trăm, hàng ngàn lần lặp lại, não bắt đầu liên kết những thông tin này với nhau: Vị trí → động tác → âm thanh.
Thông qua cảm giác của bàn tay (xúc giác) và kết quả âm thanh (thính giác) phát ra, bạn dần cảm nhận được phím đàn mà không cần nhìn (thị giác).
5. Vì sao một cú nhảy có thể được thực hiện mà không cần nhìn liên tục?
Giả sử bạn phải chơi một quãng cách khá xa trên bàn phím. Nếu mới học, bạn có thể: nhìn phím đích → di chuyển tay → nhìn lại → kiểm tra.
Nhưng sau khi luyện tập, quá trình có thể trở thành: nhìn vị trí ban đầu → hình dung khoảng cách → di chuyển → chạm đúng vị trí.
Động tác diễn ra nhanh đến mức bạn gần như không ý thức từng bước. Điều này không có nghĩa là tay “tự động” theo một nghĩa thần bí nào đó. Não đã học được mối quan hệ giữa: vị trí ban đầu + khoảng cách + hình dạng bàn tay + chuyển động = vị trí đích.
Sau nhiều lần luyện tập, quá trình xử lý này trở nên nhanh và ít cần sự chú ý có ý thức hơn.
6. Nhưng “tay nhớ phím” không có nghĩa là cứ lặp lại thật nhiều
Nếu bạn lặp lại một động tác sai hàng trăm lần, cơ thể cũng có thể trở nên rất quen với động tác sai đó. Vì vậy, không phải:Lặp lại càng nhiều → tay càng giỏi. Mà chính xác hơn là: Lặp lại đúng cách → cơ thể ngày càng xây dựng được một mô hình vận động ổn định.
Đây cũng là lý do việc sửa lỗi sớm rất quan trọng. Một lỗi ngẫu nhiên có thể không đáng lo. Nhưng nếu một lỗi cứ lặp lại, bạn chỉ đang luyện tập một lỗi sai cho thành thạo hơn mà thôi.
7. Lời kết
Rồi một ngày, bạn nhận ra mình có thể thực hiện những thao tác nhảy xa chính xác trên piano mà không cần nhìn. Cái bạn thấy là kết quả, còn để hình thành được kết quả thì cần quá trình. Nhưng hầu hết mọi người đã có được kỹ năng rồi thì đều quên quá trình đó. Còn với những người mới bắt đầu tìm hiểu học piano thì họ cũng không quan tâm đến quá trình, họ hỏi thẳng ngay: bao lâu, khi nào thì ra kết quả.
Điều thú vị nhất khi học piano là có những thứ bạn học được nhưng không nằm trên bản nhạc, không nằm trên bàn phím, và thậm chí bạn cũng không nhìn thấy nó đang được hình thành.
