Bốn yếu tố cơ bản tạo nên âm nhạc
Sau khi đọc bài trước, có thể bạn sẽ thắc mắc: “Nếu âm nhạc là một ngôn ngữ, vậy nó được tạo thành từ những yếu tố nào?”
Trong quá trình dạy piano, tôi nhận thấy hầu hết những khó khăn của học sinh đều có thể truy ngược về một số nguyên nhân rất cơ bản. Dù là một bản nhạc thiếu nhi đơn giản hay một tác phẩm piano phức tạp, cuối cùng chúng đều được xây dựng từ bốn yếu tố chính:
• Cao độ
• Trường độ
• Cường độ
• Tốc độ
Nghe có vẻ mang tính học thuật, nhưng thực tế chúng xuất hiện trong mọi bản nhạc mà chúng ta nghe hằng ngày.
Cao độ – Âm thanh cao hay thấp
Khi nghe hai tiếng chuông khác nhau, chúng ta thường nhận ra ngay tiếng nào cao hơn và tiếng nào thấp hơn.
Đó chính là cao độ.
Nếu xem âm nhạc như một bức tranh, cao độ giống như vị trí lên xuống của các nét vẽ. Giai điệu quen thuộc của một bài hát thực chất được tạo nên bởi sự thay đổi liên tục của các âm cao và âm thấp.
Trong quá trình học piano, lỗi liên quan đến cao độ thường xuất hiện dưới dạng:
• Đánh sai nốt.
• Đọc nhầm vị trí trên khuôn nhạc.
• Chơi một giai điệu khác với bản gốc.
Khi học sinh nói rằng:
“Con đánh đúng nhịp mà sao nghe vẫn kỳ?”
rất có thể vấn đề nằm ở cao độ.
Trường độ – Âm thanh dài hay ngắn
Nếu cao độ quyết định nốt nào được chơi, thì trường độ quyết định nốt đó kéo dài bao lâu.
Hãy thử đọc câu sau:
Hôm nay trời đẹp quá.
Và đọc lại với khoảng dừng bất thường:
Hôm nay… trời… đẹp… quá…
Nội dung không đổi, nhưng cảm giác đã khác hẳn.
Âm nhạc cũng như vậy.
Một nốt có thể được giữ ngắn hoặc dài. Chính sự khác biệt này tạo nên nhịp điệu và cảm giác chuyển động của bản nhạc.
Các lỗi phổ biến liên quan đến trường độ bao gồm:
• Đánh thiếu phách.
• Đánh dư phách.
• Kéo dài hoặc rút ngắn nốt không đúng.
Đây là nhóm lỗi mà phụ huynh thường gọi chung là:
“Đánh sai nhịp.”
Cường độ – Âm thanh to hay nhỏ
Hãy tưởng tượng một người kể chuyện bằng đúng một mức âm lượng từ đầu đến cuối.
Câu chuyện vẫn đúng, nhưng sẽ rất khó hấp dẫn.
Âm nhạc cũng vậy.
Cường độ là mức độ mạnh hay nhẹ của âm thanh. Nhờ có cường độ mà âm nhạc trở nên sinh động, có điểm nhấn và giàu cảm xúc hơn.
Trong giai đoạn đầu, nhiều học sinh thường chơi tất cả các nốt với cùng một lực bấm. Kết quả là bản nhạc nghe đúng nhưng khá đều đều.
Đây không phải lỗi quá nghiêm trọng, nhưng là một trong những bước chuyển quan trọng từ “đánh đúng nốt” sang “chơi nhạc”.
Tốc độ – Nhanh hay chậm
Một bản nhạc có thể được chơi nhanh hoặc chậm.
Điều quan trọng không chỉ là nhanh hay chậm, mà là giữ được sự ổn định trong suốt quá trình chơi.
Đây là lỗi hay gặp rất thường xuyên:
Đoạn dễ thì chơi nhanh.
Đoạn khó thì tự động chậm lại.
Đến đoạn quen thuộc lại tăng tốc.
Người chơi có thể không nhận ra điều đó, nhưng người nghe thường cảm nhận rất rõ.
Vì vậy, bên cạnh việc chơi đúng nốt và đúng nhịp, việc duy trì tốc độ ổn định cũng là một kỹ năng quan trọng cần được rèn luyện.
Khi học sinh đánh sai, giáo viên đang tìm điều gì?
Nhiều phụ huynh nghĩ rằng giáo viên chỉ đơn giản phát hiện lỗi rồi yêu cầu học sinh sửa lại.
Thực tế, điều quan trọng hơn là tìm nguyên nhân của lỗi.
Ví dụ:
Nếu học sinh đánh sai nốt, giáo viên sẽ nghĩ đến vấn đề về cao độ.
Nếu học sinh vào sai phách, giáo viên sẽ kiểm tra trường độ.
Nếu bản nhạc nghe quá đều và thiếu điểm nhấn, giáo viên sẽ xem xét cường độ.
Nếu nhịp độ liên tục thay đổi, nguyên nhân có thể nằm ở tốc độ.
Nói cách khác, bốn yếu tố này giống như những “khối gạch cơ bản” tạo nên toàn bộ âm nhạc. Khi một phần nào đó gặp vấn đề, giáo viên thường quay lại kiểm tra từng yếu tố để xác định nguyên nhân.
Chỉ hiểu lý thuyết thôi chưa đủ
Một học sinh có thể thuộc lòng định nghĩa của cao độ, trường độ, cường độ và tốc độ, nhưng điều đó chưa đảm bảo rằng em có thể áp dụng chúng vào việc chơi đàn.
Đó là lý do trong buổi học đầu tiên, tôi thường không hỏi học sinh định nghĩa các khái niệm này. Thay vào đó, tôi quan sát xem các em nghe được gì, ghi nhớ được gì và có thể làm theo hướng dẫn đến đâu.
Và đó cũng chính là chủ đề của bài viết tiếp theo: Điều gì quyết định một học sinh học nhạc nhanh hay chậm?
