🌐 Hiểu toàn cảnh trước khi học từng kỹ năng
Học piano tới một lúc nào đó, người học càng gặp nhiều ký hiệu, thuật ngữ và kỹ thuật khác nhau. Nốt nhạc, khóa nhạc, trường độ, nhịp, dấu hóa, hợp âm, pedal, sắc thái, tempo, legato, staccato, dấu lặp lại… Nếu học từng thứ rời rạc, bạn rất dễ có cảm giác kiến thức piano là một danh sách dài vô tận không có điểm kết thúc.
Tuy nhiên nếu bạn có một tấm bản đồ để nhìn bao quát, mọi thứ sẽ gọn gàng, dễ nắm bắt hơn rất nhiều. Mỗi nhóm kiến thức trả lời một câu hỏi khác nhau:
Đánh cái gì? → Đánh như thế nào? → Làm sao đọc được một bản nhạc phức tạp?
Từ góc nhìn đó, có thể tạm chia hệ thống kiến thức piano thành 3 nhóm cốt lõi:
Giúp đánh ĐÚNG
Giúp đánh HAY
🟡 NHÓM 3 — HỆ THỐNG KÝ HIỆU MỞ RỘNG
Giúp đọc được bản nhạc PHỨC TẠP
🟢 NHÓM 1: BỘ ĐÔI NỀN TẢNG
Giúp đánh ĐÚNG!
Đây là phần khung xương của bản nhạc. Một người mới học piano trước hết phải trả lời được hai câu hỏi: “Nốt nào?” Và “Chơi trong bao lâu?”.
Hai câu hỏi này tương ứng với:
1. 🎹 CAO ĐỘ — PITCH
Bạn cần đọc được tên note nhạc cần phải chơi.
2. ⏱️ TRƯỜNG ĐỘ — DURATION
Sau khi chơi một note xong, bạn phải giữ cho nó ngân dài trong bao lâu.
🧩 HAI NỀN TẢNG KẾT HỢP
Nếu chơi đúng hai yếu tố trên, bạn sẽ nghe ra một chút âm nhạc. Tuy nhiên đó mới chỉ là khởi điểm. Bản nhạc bạn chơi vẫn còn rất cứng, thô và thiếu sức sống. Đó là lúc bạn cần bước qua kiến thức của nhóm thứ hai.
🔵 NHÓM 2: BỘ TỨ NGHỆ THUẬT
Giúp đánh HAY!
Nếu nhóm 1 giúp chúng ta xác định: “Chơi cái gì?” thì nhóm 2 giúp trả lời: “Chơi như thế nào để nghe hay?”. Đây là nơi người chơi bắt đầu tìm hiểu về sắc thái, chuyển động, màu sắc và không gian của âm thanh.
Có thể chia thành 4 yếu tố: Cường độ → Tốc độ → Âm sắc → Không gian.
3. ⚡ CƯỜNG ĐỘ — DYNAMICS
Âm thanh mạnh hay nhẹ?
Cường độ là những quy luật, ký hiệu để kiểm soát mức độ mạnh – nhẹ của âm thanh.
4. 🚦 TỐC ĐỘ — TEMPO
Âm nhạc chuyển động nhanh hay chậm?
Tốc độ là những quy định về kiểm soát tốc độ của âm nhạc.
5. 🎨 ÂM SẮC & TOUCH — TIMBRE / TOUCH
Cùng một nốt nhưng có thể nghe rất khác nhau!
Piano là một nhạc cụ đặc biệt. Cùng một phím đàn, nhưng cách người chơi chạm vào phím có thể tạo ra cảm giác âm thanh khác nhau. Đây chính là quá trình biến kiến thức thành kỹ năng.
6. 💨 KHÔNG GIAN & HƠI THỞ
SILENCE & SPACE
Âm nhạc không chỉ được tạo ra bởi những âm thanh vang lên. Khoảng không giữa các âm thanh cũng là một phần của âm nhạc. Nó có thể được tạo ra bởi:
- Dấu lặng: cho chúng ta biết khi nào dừng lại, không chơi nữa.
- Pedal (đặc biệt là sustain pedal): giúp người chơi kiểm soát âm thanh tiếp tục vang trong không gian như thế nào sau khi ngón tay đã rời phím.
Bạn sẽ bắt đầu nhận ra: Âm nhạc không chỉ tồn tại trong những âm vang, mà còn nằm trong dư âm, sự lắng đọng sau khi những âm thanh đó đã biến mất.
🟡 NHÓM 3: HỆ THỐNG KÝ HIỆU MỞ RỘNG
Giúp đọc bản nhạc PHỨC TẠP!
7. 📦 BIẾN ÂM & GIỌNG
ACCIDENTALS & TONALITY
Người chơi bắt đầu học chơi với các phím đen và làm quen với những dấu thăng/giáng/bình trên bản nhạc.
8. 📍 KÝ HIỆU THAY ĐỔI CÁCH ĐỌC NOTE
CLEF CHANGES & OCTAVE SIGNS
Bản nhạc chỉ có 5 đường kẻ, 4 khe, làm sao thể hiện hết được 88 phím đàn piano? Vậy là sinh ra đường kẻ phụ. Nhưng nếu viết lên đường kẻ phụ để thể hiện, bản nhạc sẽ rất khó đọc.
Để khắc phục, âm nhạc sử dụng những ký hiệu để thay đổi “hệ tọa độ”. Ví dụ:
🔑 Clef Changes
Thay đổi khóa đồng nghĩa với việc thay đổi cách đọc note.
↕️ 8va / 8vb
Các ký hiệu này cho biết đoạn nhạc được chơi ở quãng cao hơn hoặc thấp hơn vị trí đang được viết mà không cần đặt trên nhiều đường kẻ phụ.
9. 🔄 CẤU TRÚC & SỰ LẶP LẠI
REPEAT SIGNS & STRUCTURE
Một bản nhạc không nhất thiết phải đi theo thứ theo thứ tự từ đầu đến cuối, có khi nó còn lặp lại ở giữa bài.
Để không phải viết lại những phần được lặp lại, và để giúp người chơi nhìn thấy cấu trúc âm nhạc, bản nhạc sử dụng các ký hiệu điều hướng như dấu lặp lại :||, D.C. al Fine, D.S. al Coda.
🗺️ NHÌN LẠI TOÀN BỘ BẢN ĐỒ
🎯 CÔNG THỨC
🎹 KIẾN THỨC PIANO = 🟢 ĐÁNH ĐÚNG + 🔵 ĐÁNH HAY + 🟡 ĐỌC PHỨC TẠP
Cao độ + Trường độ → ĐÁNH ĐÚNG
Cường độ + Tốc độ + Âm sắc + Không gian → ĐÁNH HAY
Biến âm + Điều hướng + Cấu trúc → ĐỌC ĐƯỢC BẢN NHẠC PHỨC TẠP
🧭 KIẾN THỨC TỔNG QUAN LÀ BẢN ĐỒ – KỸ NĂNG LÀ KHẢ NĂNG DI CHUYỂN
Biết tất cả các ký hiệu trên bản nhạc chưa đồng nghĩa với việc chơi piano giỏi. Một người có thể biết tất cả những kiến thức trên nhưng vẫn gặp khó khăn khi chơi một bản nhạc thực tế, bởi vì kiến thức và kỹ năng là hai thứ khác nhau.
- Kiến thức giúp ta biết: “Cần làm gì?”.
- Kỹ năng giúp ta thực hiện được: “Làm như thế nào?”
- Và kinh nghiệm giúp ta biết: “Khi nào cần làm điều đó?”
🌱 TỪ BẢN ĐỒ KIẾN THỨC ĐẾN NĂNG LỰC TỰ HỌC
Một bản đồ kiến thức tổng thể rất hữu ích. Nó giúp người học dễ dàng nhận ra:
- Mình đang đứng ở đâu trên bản đồ?
- Mình cần đi tới đâu?
- Mình đang có phương tiện gì?
- Mình tự đi được không hay cần thay đổi phương tiện, cần người trợ giúp?
🎹 LỜI KẾT
Piano là một kỹ năng phức tạp, lại còn được mệnh danh là “nghệ thuật”. Thường cái gì thuộc về nghệ thuật bị mang định kiến là không logic hóa, hệ thống hóa được. Do đó mọi người thường đi theo đường thẳng, tuần tự, tuyến tính, dẫn tới không biết đi về đâu. Bài viết này đã cho bạn 1 tấm bản đồ đủ bao quát để có thể làm chủ hành trình học piano của riêng mình.
3 yếu tố trên vẫn chưa phải là tất cả mọi thứ về piano. Nhưng nếu xem kiến thức piano như một vùng đất bí ẩn cần khám phá, thì tấm bản đồ này sẽ giúp bạn xác định 3 vùng đất đầu tiên.
